Recep İvedik 2: Bir "Maganda"nın Evcilleşme Çabası ve Gülmeye Muhtaç Bir Toplumun Portresi
Evet arkadaşlarım, Recep İvedik 2'ye ben de gittim. Çok inat edip birincisine gitmemiş, hatta TV'de yayınlandığında bile seyretmemiştim. Ben küfür edilerek yapılan komedilerden hoşlanmıyorum. Akılcı hikayeleri seviyorum. Hele öyle kıllı, küfürlü, kaba bir adamın abartılı hareketlerine tahammül edemem. Beğenenlere saygı duyarım ama ben almayayım. Bu filme de evde oturmaktan sıkıldığım ve kız kardeşimin gitmek istemesine karşı koyamadığım için gittim. Malum pazartesi, perşembe gnctrkcll günü... 1 alana 1 bedava... Kardeşime eşlik ettim. Ama tam tahmin ettiğim gibi hiç beğenmedim. Bazı sahnelerde suratımı buruşturdum, bazılarında "ne diyor?" diye dönüp sordum. Birincisini seyreden kişilerden de fikirlerini aldım; onlar da pek beğenmemiş. "Recep İvedik 1 daha iyiydi" diyorlar. Zaten internette dolaşan görüntüler en komikleri. Para verip gitmeye gerek yok bence. Nacizane fikrim bu... Ama nasıl oluyorsa kapalı gişe oynuyor. Cevahir Alışveriş Merkezi'nde 5 salonda birden oynuyordu... Allahım ne günlere kaldık. İşte bu deneyimden yola çıkarak, Recep İvedik 2'nin neden bu kadar sevildiğini ve neden bu kadar eleştirildiğini anlamaya çalışacağım.
Gişe Rekorları ve Paradoksal Bir Başarı
Recep İvedik 2, 13 Şubat 2009'da vizyona girdi ve ilk hafta sonunda 1 milyon 209 bin 453 kişi tarafından izlendi . Toplamda ise 4 milyon 333 bin 144 seyirciye ulaşarak Türk sinemasında önemli bir gişe başarısına imza attı . Hasılat rakamları da etkileyiciydi: yurt içinde 19.2 milyon dolar, yurt dışında ise toplam 27.7 milyon dolar . Bu rakamlar, Recep İvedik 2'yi 2009 yılının en çok izlenen Türk filmlerinden biri haline getirdi .
Ama burada bir paradoks var. Film, gişede rekor kırarken, eleştirmenlerden ve izleyicilerin önemli bir kısmından olumsuz yorumlar aldı. Beyazperde'deki kullanıcı yorumlarına baktığımızda, filmin 5 üzerinden ortalama 2 civarında bir puan aldığını görüyoruz . Bir kullanıcı "Çok kötü bir filmdi bence insanı koparmıyor" derken , bir diğeri "İlk film biraz daha iyiydi" diye yazmış . Peki bu çelişkiyi nasıl açıklayabiliriz?
Havva Nine ve "Adam Olma" Görevi
Recep İvedik 2'nin hikayesi, ilk filmden farklı bir yörüngede ilerliyor. Bu kez Recep'in karşısında babaannesi Havva Nine var. Nine, Recep'ten üç şey istiyor: iş bulmak, evlenmek ve saygınlık kazanmak . Bu "görev", film boyunca Recep'in farklı işlere girip çıkmasına ve komik durumlara düşmesine neden oluyor.
Sabah gazetesindeki bir değerlendirmede, filmin "ilk filme göre daha bir yetişkin komedisi" olduğu belirtiliyor . Recep'in bir reklam ajansında "patron yardımcısı" olarak işe başlaması ve şirket ortamında yaşadıkları, filmin hikayesine bir yörünge kazandırıyor . Hatta o değerlendirmede, filmin bu kısmının "bir komedi filmi tadına yaklaştığı" bile söyleniyor .
Ama final sahnesi... Babaannenin ölümü ve ardından sandıktan çıkan el hareketli fotoğraf, hikayeyi belirsiz bir sona havale ediyor . Sanki film, baştan beri kurmaya çalıştığı "evcilleşme" anlatısını bir türlü tamamlayamıyor. Recep İvedik yine kendi yalnızlığında kalıyor, sadece bu kez elinde babaannesinden kalan mavi bir sandık var .
Grotesk Beden ve "Hayvanım Ama Evcil Değilim"
Akademik bir incelemede, Recep İvedik'in bedeni üzerine çarpıcı bir tespit var: Recep, "iğrenç olanı sahiplenen grotesk bedeniyle" izleyici karşısına çıkıyor. "Kıllı iri bedenini abartılı biçimde birleştirilmiş kaşları ve boynunun hemen altındaki kıllarıyla yoğunlaştırmıştır. Yağlı saçları ve üzerinden çıkarmadığı turuncu çizgili gömleği ile bu yoğunluğu yüzeye çıkarmış ve 'hayvanım ama evcil değilim' vurgusuyla bu yoğunluğun adını koymuştur" .
İşte filmin belki de en önemli cümlesi bu: "Hayvanım ama evcil değilim." Recep İvedik, toplumun ona dayattığı "evcilleşme" sürecine direniyor. Ama bir yandan da babaannesinin isteğiyle bu sürece girmeye çalışıyor. Film boyunca yaşanan komik olaylar, bu ikilemin bir yansıması aslında.
"Maganda" Kavramı ve Toplumsal Eleştiri
Recep İvedik karakteri, Türk Dil Kurumu'nun tanımıyla "görgüsüz, kaba, anlayışsız, terbiyesiz ve uyumsuz kimse" anlamına gelen "maganda" tipinin bir tezahürü . Karakter, film boyunca topluma açık alanlarda abartılı hareketler yapıyor, kadınları taciz ediyor, sorunlarını kaba kuvvetle çözüyor . "Konuşma leyn!" repliği ise popüler kültürde en akılda kalan sözlerden biri haline geliyor .
Ama Sabah gazetesindeki değerlendirme, bu "maganda"lığın aslında bir tür toplumsal ayna olduğunu öne sürüyor: "Kimileri bunu 'insanlar perdede kendilerini gördükleri için güldüler' gibi sudan bir felsefeyle açıklama gereği duysalar da, ucuz ve kaba mizahın gülmeye muhtaç toplumların üzerindeki etkisini göz ardı ettiler" .
Bu tespit, belki de filmin gişe başarısını açıklıyor: Gülmeye ihtiyacı olan bir toplum, kendi gerçekliğinin abartılı bir yansımasına gülüyor. Recep İvedik, aslında hepimizin içinde bir yerlerde var olan o "uyumsuz" parçayı temsil ediyor.
Kadınlar, Küfürler ve Rahatsızlık Veren Sahneler
Benim gibi filmden rahatsız olanların en büyük şikayeti, küfürler ve kadınlara yönelik sahneler. Beyazperde'de bir kullanıcı, "sinemadaki bayanlar adına çok utandım" diye yazmış . Bir diğeri, "Bu filmde yaşlı bir kadına bile el hareketi çektirilmiş, bir sürü küfür ettirilmiş, olacak iş değil!" diyerek tepkisini dile getirmiş .
Sabah gazetesindeki değerlendirme de bu noktaya dikkat çekiyor: "Bariz bir küfür içermese de cinselliğe dayalı argonun yoğun şekilde kullanılıyor olması, 10 yaşında bir çocuk için de pek doğru bir örnek teşkil etmiyor" . Film başlangıçta 13 yaş sınırlandırması almışken, sonradan bu sınır 7 yaşa indirilmiş ve 7-13 yaş arası için ebeveyn eşliği şartı getirilmiş . Bu karar, filmin içeriğiyle ne kadar uyumlu, tartışılır.
"Recep İvedik 1 Daha İyiydi" Sendromu
Neredeyse tüm olumsuz yorumlarda ortak bir tema var: İlk film daha iyiydi. Bir kullanıcı, "ilk filmine iki kez gitmiştim o derece beğenmiştim ama bu filmde gülümsedim sadece hiç beğenmedim" derken , bir diğeri "Birinci filmdeki performanstan eser yoktu, çok saçmaydı" diye yazmış .
Peki neden böyle? Ekşi Sözlük'teki bir yorum, bu durumu güzel özetliyor: "İlk göz ağrısı lafını doğruladım Recep İvedik 2'yi izledikten sonra. Birinci film çok daha güzeldi ya da biz bilmediğimiz için bize çok komik ve değişik gelmişti" . Yani ilk film, yenilik etkisiyle daha çok güldürmüştü. İkinci film ise aynı formülü tekrarladığı için sürpriz etkisini yitirmişti.
Peki Neden Hâlâ Kapalı Gişe?
Senin gözlemin çok yerinde: "Nasıl oluyorsa kapalı gişe oynuyor." Cevahir AVM'de 5 salonda birden oynaması, filmin geniş bir kitleye hitap ettiğini gösteriyor. Ekşi Sözlük'teki bir yorum, bu genişliği şöyle açıklıyor: "İstanbul'da semt ayrımı olmaksızın tüm sinemalarda kapalı gişe oynadı bu film. Gerek Cihangir, Nişantaşı, Etiler gibi elit semtlerde, gerek ben ve benim gibi sıradan insanların oturduğu diğer semtlerde" .
Bu, aslında Türkiye'deki sinema kültürünün bir gerçeği: İnsanlar "sanat filmi" izlemek yerine "gülmek" için sinemaya gidiyor. Bir kullanıcının dediği gibi, "Bu ülkede kaç kişi Yumurta'yı izledi? Ve yahut Yaşamın Kıyısında'yı izledi? Schindler's List bile bu kadar izlenmedi bu ülkede" . Recep İvedik, vaad ettiği tek şeyi -güldürmeyi- yerine getiriyor ve insanlar da bunun için para ödüyor.
Sonuç: "Allahım Ne Günlere Kaldık" mı, Yoksa Bir Ayna mı?
Senin "Allahım ne günlere kaldık" serzenişini çok iyi anlıyorum. Ben de filmi izlerken defalarca aynı şeyi düşündüm. Ama sonra düşündüm ki, Recep İvedik 2 aslında bir ayna. Gülmeye muhtaç bir toplumun, kendi kaba gerçekliğiyle yüzleşme biçimi. Belki de bu yüzden bu kadar seviliyor ve bu kadar nefret ediliyor.
Film, gişede rekor kırarken, eleştirmenlerden ve benim gibi izleyicilerden geçer not alamadı. Ama belki de asıl mesele, filmi beğenip beğenmemek değil; bu filmin neden bu kadar çok izlendiğini anlamak. Çünkü Recep İvedik, sadece bir karakter değil; bir toplumun kendine bakışının çarpık ama gerçek bir yansıması.
Ben bir daha izler miyim? Sanmıyorum. Ama bu filmin neden var olduğunu ve neden bu kadar sevildiğini artık biraz daha iyi anlıyorum. Ve belki de asıl mesele bu: Anlamak, beğenmek zorunda olmasak da.
