Tarımsal üretimde verim ve kaliteyi belirleyen en kritik girdi tohumluk materyalidir. Tarımsal anlamda "tohumluk"; yalnızca döllenme sonucu oluşan biyolojik tohumu değil, yeni bir bitki meydana getirme yeteneğine sahip her türlü generatif ve vejetatif bitki parçasını ifade eder. Bitkiler temel olarak eşeysiz (vejetatif) ve eşeyli (generatif) olmak üzere iki farklı tohumluk mekanizmasıyla çoğaltılır.
1. Vejetatif Tohumluk (Eşeysiz Üretim Materyalleri)
Vejetatif tohumluk; bitkilerin kök, gövde, dal, yaprak veya sürgün gibi vegetatif organlarının ayrılması, köklendirilmesi veya aşılanması yoluyla çoğaltılmasında kullanılan materyallerdir. Bu üretim şeklinde genetik çeşitlilik oluşmaz; meydana gelen yeni bitkiler ana bitkinin birebir kopyasıdır (klon). Tohumla çoğaltıldığında genetik açılma gösteren, tohum bağlamayan veya tohumdan yetişmesi çok uzun yıllar alan türlerde tercih edilir.
Başlıca vejetatif tohumluk çeşitleri şunlardır:
Rizom (Köksap): Toprak altında yatay olarak gelişen, üzerinde boğum (nodum), boğum arası (internodum) ve uyur gözler bulunduran kalınlaşmış gövde yapısıdır. Bu gözlerden yeni sürgünler ve adventif kökler sürerek bağımsız bitkiler oluşturur.
Örnekler: Kanyaş (Geliç), zencefil, zerdeçal, ayrıkayığı ve kamış türleri.
Stolon (Sürüngen Gövde): Gövdenin toprak yüzeyinde yatay uzanan, boğumlarından kök ve yeni dik sürgünler veren ince saplarıdır. Toprağa temas eden boğumlarda hızla köklenme gerçekleşir.
Örnekler: Çilek, ak üçgül ve bazı çim türleri (ör. bermuda çimi).
Gövde / Sap Yumruları: Hipokotilin (sapçık) veya toprak altı sürgünlerin (stolon uçlarının) aşırı besin depolayarak etlenmesi ve kalınlaşmasıyla oluşur. Üzerinde "göz" adı verilen tomurcuklar yer alır ve her gözden yeni bir sürgün gelişebilir.
Örnekler: Patates, yerelması.
Kalınlaşmış Kökler (Kök Yumruları): Gerçek kök dokusunun aşırı besin maddesi biriktirerek depo organına dönüşmüş formudur. Gövde yumrularından farkı, üzerlerinde tomurcuk/göz taşımamalarıdır; sürgün verebilmeleri için kök tacı parçasını barındırmaları gerekir.
Örnekler: Şeker pancarı, hayvan pancarı, tatlı patates ve dalya (yıldız çiçeği).
Soğan (Bulb): Çok kısalmış, yassılaşmış bir disk biçimindeki dip sap ile bu sapa tutunan, besin depolayan etli pul yapraklardan meydana gelen toprak altı organıdır.
Örnekler: Yemeklik kuru soğan, sarımsak, lale, nergis ve sümbül.
Yumru Soğan (Korm): Yapısal olarak soğana benzemekle birlikte yapraklardan değil, katı ve etli bir gövde dokusundan oluşur; dışı kuru zarımsı yapraklarla kaplıdır.
Örnekler: Çiğdem, glayöl ve safran.
Çubuk: Vejetatif üreme kabiliyeti yüksek olan, yaprak dökümünden sonra dinlenme döneminde kesilen odunlaşmış bir yıllık sürgünlerdir. Özellikle bağcılıkta asma fidanı eldesinde yaygın kullanılır.
Örnekler: Asma (üzüm).
Çelik: Bitkilerin gövde, dal, kök veya yapraklarından belirli boylarda (genellikle üzerinde en az 2-4 aktif göz bulunacak şekilde) kesilerek uygun ortamda köklendirilen bitki parçalarıdır. Odunsu, yarı odunsu ve otsu çelikler olarak sınıflandırılır.
Örnekler: Zeytin, incir, gül, kavak, söğüt ve süs bitkileri.
Daldırma ve Aşı Materyalleri: Ana bitkiden ayrılmadan dalın toprağa bükülerek köklendirilmesi (daldırma) veya kültür çeşidinden alınan göz ya da kalemin uygun bir anaç üzerine yerleştirilmesi (göz ve kalem aşısı) de özel vejetatif çoğaltma yöntemlerindendir. Meyvecilikte standart fidan üretiminin temelini oluşturur.
2. Generatif Tohumluk (Eşeyli Üretim Materyali)
Generatif tohumluk; bitkinin çiçek organlarında erkek (polen) ve dişi (yumurta) gametlerin tozlaşma ve döllenmesi sonucu meydana gelen botanik tohumdur. Eşeyli üremenin ürünü olduğu için anne ve baba bireylerin genetik özelliklerini bir arada taşır; biyolojik çeşitliliğe, adaptasyon kabiliyetine ve ıslah çalışmalarına zemin hazırlar.
Bir generatif tohum morfolojik olarak üç ana kısımdan oluşur:
Embriyo (Bitkicik): Döllenmiş yumurtadan gelişen; kökcük (radikula), sürgüncük (plumula) ve çeneklerden (kotiledon) oluşan taslak bitkidir.
Besin Dokusu (Endosperm / Perisperm): Çimlenme anında embriyonun kendi fotosentezini yapana kadar ihtiyaç duyduğu nişasta, protein ve yağ gibi yedek besin maddelerini depolayan kısımdır (Baklagillerde bu besin doğrudan çeneklerin içinde depolanır).
Tohum Kabuğu (Testa): Embriyoyu ve besin dokusunu dış çevre koşullarından, mekanik zararlardan, kuraklıktan ve patojenlerden koruyan sert koruyucu katmandır.
Tarımsal Açıdan Generatif Tohumluk Kategorileri:
Standart Tohum: Morfolojik ve biyolojik özellikleri belirlenmiş, belirli aralıklarla yenilenen geleneksel varyete tohumlarıdır.
Hibrit (Melez - F1) Tohum: Saf hatların kontrollü olarak melezlenmesi sonucu elde edilen, heterosis (melez azmanlığı) etkisiyle yüksek verim, erkencilik veya hastalık direnci sağlayan birinci kuşak tohumlardır. İkinci kuşakta (F2) genetik açılma gösterdiği için tohumu her yıl yenilenmelidir.
Sertifikalı Tohum Kademeleri: Islahçı tohumu, elit tohum, orijinal tohum ve sertifikalı tohum kademeleriyle tescil edilip etiketlenen, saflığı ve çimlenme gücü garanti altına alınmış tohumluklardır.
Örnekler: Buğday, arpa, mısır, ayçiçeği, pamuk, domates, biber ve fasulye tohumları.
Vejetatif ve Generatif Tohumluğun Karşılaştırılması
| Özellik | Vejetatif Tohumluk | Generatif Tohumluk |
| Üreme Türü | Eşeysiz (Mitoz bölünme) | Eşeyli (Mayoz bölünme ve döllenme) |
| Genetik Yapı | Ana bitkiyle birebir aynı (Klon) | Anne ve babanın genetik birleşimi (Varyasyon var) |
| Ürüne Yatma Süresi | Genellikle daha kısa ve erkenci | Gelişim ve meyveye yatma süresi daha uzun |
| Depolama ve Nakliye | Hacimli, çabuk bozulabilir, muhafazası zor | Hacmi küçük, kuru halde uzun süre depolanabilir |
| Hastalık Aktarımı | Viral ve bakteriyel hastalıklar kolayca aktarılabilir | Tohum kökenli patojenler hariç virüslerden büyük oranda aridir |
Hiç yorum yok:
Write yorum