Dicle'nin Yuttuğu Şehir: Hasankeyf'in Sessiz Vedası
Batman'ın kadim ilçesi Hasankeyf, binlerce yıldır Dicle Nehri'nin kıyısında, kayalıkların üzerinde yükselen bir şehirdi. Mağaraları, taş köprüsü, minareleri ve dar sokaklarıyla Anadolu'nun Ortaçağ'dan bütünlüğünü koruyabilen tek kenti olarak anılırdı . Ancak bugün o şehir yok. Ilısu Barajı'nın suları yükseldiğinde, Hasankeyf'in büyük bölümü sessizce suya gömüldü. Geride kalanlar ise sadece taşlar değil; bir hafıza, bir efsane ve yerel halkın anlattığı hikâyeler oldu. Çünkü Hasankeyf, sular altında kaldıktan sonra bile yaşamaya devam ediyor. Yerel halk, geceleri suyun altından ışıklar yükseldiğini ve eski şehrin hâlâ "nefes aldığını" söyler.
Bir Şehrin Ölümü: Sular Yükselirken
Hasankeyf'in hikâyesi, aslında çok eskiye dayanır. Bazı kaynaklara göre bölgedeki yerleşim izleri on bin yıl öncesine kadar uzanır . Roma döneminde "Cepha" veya "Kipani" olarak anılan şehir, Bizans, Emevi, Abbasi, Artuklu, Eyyubi ve Osmanlı dönemlerinde önemli bir merkez oldu. Artuklular döneminde en parlak günlerini yaşadı; Eyyubiler döneminde ise mimari ve kültürel açıdan zenginleşti . Dicle Nehri'nin iki yakasına yayılan şehir, kayalara oyulmuş mağaraları, taş köprüsü ve camileriyle adeta bir açık hava müzesiydi.
Ancak 2006'da başlayan Ilısu Barajı projesi, bu kadim şehrin kaderini değiştirdi. Baraj, bölgeye ekonomik kalkınma getirmeyi vaat ediyordu; elektrik üretecek, tarımı destekleyecekti. Ancak bedeli ağır olacaktı: Hasankeyf'in büyük bölümü sular altında kalacaktı. Yıllar süren tartışmalar, itirazlar ve davalar sonuç vermedi. 2019'dan itibaren baraj gölü dolmaya başladı ve 2020'de Hasankeyf'in tarihi dokusunun büyük kısmı suya gömüldü .
Şehir sular altında kalırken, bazı eserler kurtarıldı. Zeynel Bey Türbesi, Artuklu Hamamı, Eyyubi Camisi, Süleyman Han Camisi'nin minaresi ve daha birçok yapı, büyük mühendislik operasyonlarıyla bulundukları yerden sökülerek, yeni Hasankeyf'te oluşturulan Arkeopark'a taşındı . Zeynel Bey Türbesi, 1.100 ton ağırlığındaydı ve taşınması dünyada ilk kez bu ölçekte gerçekleştirilen bir operasyondu . Artuklu Hamamı'nın soyunmalık bölümü, betonarme bir platform üzerinde hidrolik krikolarla kaldırılarak taşındı; hamamın diğer bölümleri ise yerinde, su altında korumaya alındı .
Ancak taşınamayanlar da vardı. Yüzlerce mağara, sokak, ev ve tarihi doku, suların altında kaldı. Hasankeyf'in ruhu, taşınan taşlarda değil; kalan boşlukta, suyun altındaki sessizlikteydi.
Suyun Altındaki Işıklar: Bir Şehrin Nefesi
Yerel halk, Hasankeyf sular altında kaldıktan sonra bile şehrin tamamen ölmediğine inanır. Anlatılanlara göre, geceleri baraj gölünün yüzeyinde garip ışıklar belirir. Bu ışıklar, eski şehrin sokaklarından, suyun altındaki pencerelerden sızan bir parıltı gibidir. Kimilerine göre bu, Hasankeyf'in ruhudur; şehir, sular altında kalsa bile nefes almaya devam eder. Kimilerine göre ise bu ışıklar, eski Hasankeyf'te yaşamış insanların hatıralarıdır; suyun altında biriken anılar, bazen yüzeye çıkar.
Bu inanış, aslında bir tesellidir. Çünkü Hasankeyf'in kaybı, sadece bir şehrin kaybı değildir. Orada yaşayan insanlar için bu, bir evin, bir mahallenin, bir hayatın kaybıdır. On binlerce insan, yeni yerleşim alanına taşındı. Ancak eski Hasankeyf, onların hafızasında yaşamaya devam ediyor. Suyun altındaki ışıklar, bu hafızanın bir yansımasıdır belki de.
İki Yollu Minare: Taşınan Bir Efsane
Hasankeyf'in efsaneleri, sular altında kalan şehirle birlikte yok olmadı. Bazıları taşındı, bazıları ise anlatılmaya devam ediyor. Bunlardan biri, "İki Yollu Minare" efsanesidir. Rivayete göre, Sultan Süleyman Camii'nin minaresini yapan usta ile kalfası arasında bir rekabet çıkar. Kalfa, ustasından daha güzel bir minare yapmak ister ve El Rızk Camii'nin minaresini inşa eder. Minare tamamlandığında, kalfa ustasını açılışa davet eder. Usta, minarenin tepesine çıktığında kalfasını orada beklerken bulur. Kalfa, minarenin içinde iki ayrı yol yapmıştır; çıkan ve inen birbirini görmez. Usta, bu ustalık karşısında gururuna yenilir ve kendini minareden aşağı atar .
Bu efsane, Hasankeyf'in taş işçiliğindeki ustalığını ve rekabetin trajik sonuçlarını anlatır. Minarelerden biri taşındı, diğeri ise sular altında kalan şehirde kaldı. Ancak hikâye, hâlâ anlatılıyor.
Hasankeyf'in Adı: Bir Atlayışın Hikâyesi
Hasankeyf isminin kökenine dair de bir efsane vardır. Rivayete göre, Hasankeyf Kalesi'nde yaşayan Hasan adında biri, atını Dicle Nehri'ne doğru mahmuzlar ve 200 metre yükseklikten nehre atlar. At ölür, ama Hasan karşı kıyıya yüzerek kurtulur. Halk, bu olay karşısında "Hasan keyfe?" (Hasan neden yaptın?) diye haykırır. Şehrin adının bu nidadan geldiği anlatılır .
Bu efsane, Hasankeyf'in cesaret, delilik ve hayranlık karışımı bir kimliğe sahip olduğunu gösterir. Bugün o kale, sular altında kalan şehrin üzerinde, bir yamaçta duruyor. Ama hikâye, Dicle'nin suları gibi akıp gidiyor.
Kayıp Bir Uygarlığın Ardından
Hasankeyf'in sular altında kalması, sadece Türkiye'de değil, dünyada da yankı uyandırdı. National Geographic gibi yayınlar, şehrin sular altında kalışını belgeselledi . Kültürel miras uzmanları, taşınan eserlerin bile asıl anlamını yitirdiğini söyledi. Çünkü bir yapı, bulunduğu çevreyle, komşu sokaklarla, nehirle ve insanlarla birlikte anlam kazanır. Taşındığında ise bir müze objesine dönüşür .
Yeni Hasankeyf, yüksek bir tepede, modern binalarla inşa edildi. Arkeopark'ta taşınan eserler sergileniyor. Ziyaretçiler, Zeynel Bey Türbesi'ni, Artuklu Hamamı'nı, Eyyubi Camisi'ni görebiliyor. Ancak eski Hasankeyf'in sokaklarında yürüme, Dicle'ye bakan bir mağarada oturma, taş köprünün gölgesinde dinlenme imkânı artık yok. O deneyim, suyun altında kaldı.
Sonuç: Sular Altında Kalan Efsaneler Bize Ne Anlatır?
Hasankeyf, bir şehrin nasıl ölebileceğini ve aynı zamanda nasıl yaşamaya devam edebileceğini gösteren bir hikâyedir. Sular altında kalan taşlar, kaybolan sokaklar, taşınan minareler ve anlatılmaya devam eden efsaneler… Hepsi, hafızanın suya gömülse bile yok olmadığını kanıtlar.
Yerel halk, geceleri suyun altından yükselen ışıkları anlatmaya devam ediyor. Belki bu ışıklar, eski Hasankeyf'in son nefesidir. Belki de yeni Hasankeyf'te yaşayan insanların, kaybettikleri şehre duydukları özlemin bir yansımasıdır.
Ama ne olursa olsun, Hasankeyf hâlâ orada. Suyun altında, hafızada ve anlatılan her hikâyede.
"Bir şehir sular altında kalabilir. Ama efsaneleri, suyun üstünde yüzmeye devam eder."
